Á þriðju öld fyrir Krist kemur fram heimsmynd þar sem sólin er
höfð í miðjunni, "sólmiðjukenning". Það var virtur stærðfræðingur og
stjörnufræðingur í Grikklandi til forna, Aristarkos sem setti fram þessa kenningu.
Sú kenning að sólin væri miðja alheimsins en ekki jörðin átti ekki upp á
pallborðið hjá samtímamönnum Aristarkosar. Reyndar varð Aristarkos ekki frægur
fyrir sólmiðjukenningu sína fyrr en tvöþúsund árum eftir að hann setti hana fram.
Samtímamenn hans þekktu hann betur fyrir það að hann reyndi að reikna út
fjarlægðir til sólarinnar og tunglsins. Hann notaði mjög snjallar rúmfræðireglur
til að reikna út þessar fjarlægðir en var ekki mjög nákvæmur þar sem hann notaði
óþarflega ónákvæmar tölur um mældar eða mælanlegar stærðir inn í dæmið.
Þannig urðu niðurstöður hans um fjarlægðirnar mjög fjarri lagi. Þetta vekur grun
um að honum hafi kannski öðru fremur gengið það til að sýna að þetta væri
gerlegt og þá hvernig. Á hinn bóginn hafi hann ekki sinnt um að vanda til
talnameðferðarinnar svo hægt væri að byggja á þessu frekari mælingar.
Það vekur furðu að samtímamenn Aristarkosar samþykktu ekki þessa
"réttu" kenningu. Svarið er kannski að finna í heimsmynd Aristotelesar, sem
var mjög virtur heimspekingur. Sólmiðjuhugmynd Aristarkosar stangaðist nefnilega á
við veigamikil atriði í hinu mikla hugmyndakerfi meistarans. Við skulum athuga Helstu
atriðin. Í fyrsta lagi þótti mönnum erfitt að sætta sig við að jörðin væri
eins og hver annar föruhnöttur og snerist í kring um sjálfa sig og í kring um
sólina. Jörðin var miðja alheimsins og sá staður sem var "fastur". Í
öðru lagi ætti afstaða okkar til fastastjarnanna að vera síbreytileg ef jörðin
væri á síbreytilegri hringferð um sólina. Svo lengi sem fastastjörnurnar væru ekki
svo óralangt í burtu að ótrúlegt mætti teljast þá ættu menn að sjá þessa
afstöðubreytingu með berum augum. Í þriðja lagi var mönnum hulin ráðgáta,
hvernig hlutir eins og ský, fuglar og annað jarðneskt lausafé héldist við jörðina
á meintri hringferð hennar um sól og fylgdi snúningi hennar um möndul sinn. Þeir
vildu segja að ef jörðin snerist í kring um sjálfa sig þá ætti maður sem hoppaði
upp í loftið að lenda annars staðar af því að jörðin hefði hreyfst á meðan. Í
fjórða lagi var erfitt að skilja hvers vegna þungir hlutir falla inn að miðju
jarðar ef hún er ekki jafnframt miðja alheimsins. Í fimmta lagi vantaði tölulegar
upplýsingar og spádóma um gang himintunglanna. Að lokum má geta þess að margir
neituðu heimsmynd Aristarkosar af trúarlegum ástæðum. Eins furðulegt og það er
mætti halda að Aristarkos hafi sjálfur ekki verið fullur áhuga um að finna rök með
heimsmynd sinni og reyna betur að sanna hana.
Það sem einna erfiðast var að skýra út í jarðmiðjukenningunni
voru aukahringir sem reikistjörnurnar virðast fara á ferð sinni í kring um jörðina.
Sólmiðjukenning Aristarkosar skýrði þessa hreyfingu með því að segja að það
færi eftir því hvar á sporbauginum, um sólina, jörðin er, hvar reikistjörnurnar
virðast vera (sýndarhliðrun, sjá mynd). Þar sem menn vildu ekki sætta sig við
sólmiðjukenninguna þurftu þeir að koma með skýringu á þessum aukahringjum
reikistjarnanna. Gerist nú heimsmyndin heldur flóknari, en við munum eftir því að
eitt af þeim atriðum sem Plató lagði til í sambandi við heimsmyndina var að hún
þyrfti umfram allt að vera einföld.
Maður að nafni Ptólemaíos lagfærði heimsmyndina þannig að
aukahringir reikistjarnanna voru skýrðir. Hann gerði ráð fyrir að reikistjörnurnar
gengju á braut um jörðina eftir einum aðalhring, á þessum aðalhring væru síðan
aukahringur sem reikistjörnurnar færu (sjá mynd). Samtímamenn Ptólemaíosar gátu
sætt sig við hans útskýringu á heimsmyndinni vegna eftirtalinna þátta. Í fyrsta
lagi var hægt að spá nokkuð vel fyrir um stöðu sólarinnar, tunglsins og stjarnanna.
Í öðru lagi útskýrði það að ekki var hægt að sjá hliðrunarbreytingar á
fastastjörnunum eftir árstíðum, með berum augum. Í þriðja lagi var heimsmynd hans
að mestu leyti samrýmanleg hugmyndum þeirra heimspekinga sem höfðu fjallað um
heimsmyndina. Í fjórða lagi fannst mönnum hún vera raunhæf. Í fimmta lagi var hún
í takt við þá "staðreynd" að jörðin er óhreyfanleg.
Kemur nú langt tímabil þar sem nánast ekkert gerist í
stjarnfræðivísindum. Menn sættu sig við Jarðmiðjukenninguna með aukahringjunum og
reyndu ekkert að betrumbæta hana. Margar ástæður geta legið hér að baki. Til
dæmis voru menntamenn mjög uppteknir af að rannsaka og reyna að skilja hugsanagang
Aristotelesar, Platós og annarra heimspekinga. Hugsanlegt er að það hafi orðið til
þess að þróun heimsmyndarinnar gleymdist.